Balbal Nedir? Taş Heykel, Anma Alanı ve Yazıtların Söyledikleri

Balbal nedir ve taş heykelden nasıl ayrılır?

Bir insanın başını, ellerini, giysisini veya tuttuğu kabı gösteren taş, betimleme bakımından insan biçimli bir heykeldir. Uzunca, kabaca işlenmiş bir taş ise aynı ayrıntıları taşımayabilir. Bu, bakarken yapılabilecek ilk ayrımdır; nesnenin işlevine ilişkin son karar değildir. Bir yüzü fark etmek, o kişinin kim olduğunu bilmek anlamına gelmez.

Göktürk anma yerlerini incelerken alanın parçalarını da birbirinden ayırmak gerekir: çevreleyen taşlar, insan tasvirleri, yazıt taşı ve dışarıya uzanan taş sırası aynı görevi üstlenmek zorunda değildir. Hayashi'nin karşılaştırmasında bazı heykel tiplerine doğuya uzanan balbal dizisi eşlik eder; dolayısıyla heykel ile dizi, aynı düzenin ayrı öğeleri olarak ele alınabilir. [2]

Yine de bu ayrımı katı bir şekil kuralına çevirmemeliyiz. Jisl, Kül Tigin çevresini anlatırken balbal diye değerlendirdiği bazı taşlarda kaba insan biçiminden de söz eder. “Yüzü varsa kesinlikle balbal değildir” demek, kaynaklardaki çeşitliliği ortadan kaldırır. [3] Daha dikkatli soru şudur: Bu yayında balbal sözcüğü hangi nesne için, hangi gerekçeyle kullanılıyor?

Terimleri okurken üç düzeyi ayrı tutmak işimizi kolaylaştırır: taşın görünen biçimi, kazı veya buluntu bağlamı ve araştırmacının verdiği ad. Bunlardan biri eksikse eksikliği hayal gücüyle tamamlamak yerine açık bırakabiliriz. Böylece bir katalogdaki adlandırmayı aktarmakla onu tartışmasız bir tanıma dönüştürmek arasındaki farkı koruruz.

Mezar ile anma alanı aynı yer midir?

Mezar, gömünün yapıldığı yeri anlatır. Anma alanı ise ölen kişi çevresinde hatırlama ve tören için düzenlenen bir mekân olabilir. Bir yapının ölümle ilişkili olması, naaşın mutlaka o yapının altında bulunduğunu göstermez. Bu ayrım, bir taşı “mezar taşı” diye tanımlamadan önce düşünülmesi gereken temel noktadır.

1958 araştırmasını 1963'te yayımlayan Lumír Jisl, Kül Tigin tesisatının mezar mı, anma yeri mi olduğu sorusunu doğrudan tartışır. Kazıların beklenen gömüyü doğrulamadığını bildirir ve alanı hatırlama törenlerine ayrılmış bir yapı olarak yorumlar. Bununla birlikte başka araştırmacıların itirazlarını da kaydeder. Yakındaki bir tümülüsün Kül Tigin ve Bilge Kağan'la ilişkili olabileceği düşüncesi ise raporda araştırmayla doğrulanmış sonuç değil, Jisl'in tahminidir. [3, s. 399–402]

Buradaki ders, bütün eski Türk alanlarının aynı plana sahip olduğu değildir. Bir kazı raporunda “bulundu”, “bulunmadı” ve “olabilir” sözcükleri farklı işler görür. Taş sandukaya benzeyen bir düzeni görmekle onun içinde gömü saptamak aynı kanıt düzeyinde değildir. Planı, buluntuyu ve yorumu birlikte okumak gerekir.

Bir anıtın adında “mezar” geçiyorsa, kullanılan adla kazı sonucunu ayrıca karşılaştırabiliriz. Bu küçük kontrol, mekânı yanlış anlamamızı önler. Yas, defin ve hatırlama arasındaki ilişkiyi daha geniş çerçevede ele alan Yuğ töreni yazısı, bu ayrımları izlemek için tamamlayıcı bir okuma sunar.

Yazıtlarda balbal sözcüğü ne bağlamda geçer?

Balbal yalnız modern müzeciliğin kullandığı bir ad değildir. Eski Türkçe yazıtlarda da geçer. Ancak bir sözcüğün bulunması, önümüzdeki bütün taşların aynı kişiyi veya aynı töreni temsil ettiğini söylemeye yetmez. Önce hangi yazıtın hangi satırından söz edildiğini belirlemeliyiz.

Kül Tigin yazıtının doğu yüzünün 16. satırı, Baz Kağan ile balbal dikme eylemini ilişkilendiren önemli örneklerden biridir. Bu pasaj, Anıl Yılmaz'ın çalışmasında eski okuma ve çevirilere başvurularak tartışılır. Burada kullanılan aktarım modern bir araştırma üzerinden gelir; taş üstünde yapılmış yeni bir okuma değildir. [1, s. 4–5]

Bir başka örnek Ongi çevresindedir. Mehmet Ölmez'in metin neşrinde, balbal üzerindeki kısa yazı Işvara Tarkan'ın adıyla ilişkilendirilir. Ana metnin batı yüzü üçüncü satırındaki balbal kullanımı da ayrıca verilir. Bunlar farklı metin birimleridir: küçük taşın yazısını ana yazıtın satırlarıyla birleştirip tek cümleymiş gibi okumamak gerekir. [4, s. 51, 53–54]

Ölmez, Ongi'nin aşınmış harfleri yüzünden bazı sözcüklerde farklı okumaların mümkün olduğunu da vurgular. Metin neşrindeki boşluklar ve soru işaretleri bu nedenle gereksiz ayrıntılar değildir; bilginin nerede durduğunu gösterir. [4, s. 44] Bir görselde okunamayan harfleri düzgün bir alfabeyle tamamlamak, bu belirsizliği çözmez; yalnızca görünmez kılar.

Okur için iyi bir kaynak künyesi, yazıtın adını, yüzünü, satırını ve başvurulan neşri birlikte verir. Böylece çeviriyi yeniden bulmak, başka bir yorumla karşılaştırmak ve cümlenin öncesini sonrasını görmek mümkün olur. Alıntının çekiciliğinden önce bu izlenebilirliği aramak daha güvenli bir başlangıçtır.

Öldürülen düşman yorumu ve alternatif açıklamalar

Balbalların öldürülen düşmanları temsil ettiği açıklaması yaygın ve kaynak dayanakları bulunan bir yorumdur. Gülnar Kara'nın Zhou Tarihi metin çalışmasındaki cenaze pasajı, hayattayken öldürülen insanların sayısıyla dikilen taşlar arasında ilişki kurar. İlgili yer, 50. bölümün 910 numaralı kaynak sayfasına ait 8–9. cümleleridir. Burada Çin hanedan tarihi, Kara'nın çevirisi aracılığıyla okunmaktadır; bütün Çince eser bağımsız olarak incelenmiş değildir. [5, s. 552]

Bu tanıklık önemlidir. Fakat anlatılan âdetle belirli bir kazı alanındaki her taşı bire bir eşlemek ek kanıt ister. Bir metnin genel tasviri, elimizdeki fotoğrafta kaç kişinin temsil edildiğini kendiliğinden hesaplatmaz. Taşların eksilmiş, devrilmiş veya yer değiştirmiş olup olmadığı da değerlendirmeye dahildir.

Yılmaz ise balbal dizilerini, anılan yöneticiye eşlik eden savaşçıların simgesel temsilleri ve bağlı toplulukların sunduğu armağanlar olarak açıklayan bir öneri geliştirir. Bu, yazarın tarihî ve arkeolojik malzemeyi birlikte yorumladığı hipotezidir; yeni bir yazıtın tartışmayı kesin biçimde kapattığı anlamına gelmez. [1, s. 9, 13–16]

İki açıklamayı yan yana koymak, kanıtlarının eşit olduğu veya hiçbir şey bilmediğimiz anlamına gelmez. Okurken soruyu daraltabiliriz: Bir görüş hangi pasajı nasıl çeviriyor? Hangi saha düzenini açıklıyor? Aynı açıklama başka bir bölgede de sınanmış mı? Böyle bakıldığında tartışma, ilgi çekici bir ölüm öyküsünden çok kaynakların karşılaştırılmasına dönüşür. Bu nedenle tek bir taş fotoğrafından kesin bir düşman kimliği veya ölüm sahnesi çıkarmak doğru olmaz.

Dönem ve coğrafya neden önemlidir?

Taş heykellerin geniş bir coğrafyada görülmesi, hepsinin tek döneme ait olduğu anlamına gelmez. Birbirine benzeyen iki nesne arasında yüzlerce yıl bulunabilir. Benzerliği fark etmek araştırmanın başlangıcıdır; tarih ve işlev eşitliğinin kanıtı değildir.

Hayashi, kabı sağ elde tutan heykellerle iki elle tutanları karşılaştırır; bunların yayılım, tarih ve anlam bakımından ayrılabildiğini gösterir. İkinci tip için 8–9. yüzyıllardan 13. yüzyıla uzanan bir çerçeve önerir. Bu tasnif bir araştırmacının karşılaştırma modelidir; elde kap görülmesini tek başına kesin tarihleme aracına dönüştürmemeliyiz. [2, s. 15–17]

Bölgesel incelemeler de ayrıntıyı artırır. Assel Lakhayeva'nın Jaysan materyallerini konu alan 2026 tarihli çalışmasının özeti, kap, saç, kemer ve başlık gibi öğeleri Batı Göktürk heykellerinin karşılaştırılmasında ele alır. Bu çalışma burada bölgesel araştırmaya yönlendirme amacıyla anılmaktadır; özetinden hareketle bütün heykellere tek bir kostüm veya kimlik atamıyoruz. [6]

Anadolu'ya geçildiğinde de aynı dikkat gerekir. Sevin ve Özfırat'ın Hakkari stelleri için önerdiği çok daha erken tarihler, yalnız biçim benzerliğiyle Göktürk dönemine sıçramanın sakıncasını gösterir. [7] Çikolar'ın Osmanlı şahideleriyle kurduğu karşılaştırma ise modern bir kültürel süreklilik yorumudur; bin yılı aşan bütün aralığı tek başına belgeleyen bir kazı dizisi değildir. [8]

Bu yüzden bir müze etiketinde bölge ve tarih aralığını birlikte okumalıyız. Anıtın yapıldığı tarih, kazıldığı tarih ve onu tartışan makalenin yılı üç ayrı bilgidir. Orhon çevresinin tarihî coğrafyası için Ötüken ve kutsal yurt yazısı da yardımcı olabilir; bu okuma bağlantısı bütün taşları Ötüken'e ait saymak anlamına gelmez.

Bir müze veya saha görselini nasıl okuyabiliriz?

İlk olarak fotoğraftaki nesneyle fotoğrafın iddiasını ayıralım. “Balbal” yazan bir başlık yararlı bir ipucu olabilir; fakat başlığın hangi yayından geldiğini bilmiyorsak bunu son söz sayamayız. Daha dikkatli bir okuma için şu sırayla ilerleyebiliriz:

1. Biçimi tarif edin. Yüz, el, kap, kemer veya yazı gerçekten seçiliyor mu? Görünmeyen ayrıntıya isim vermeyin. “İnsan biçimli taş” demek, kimliği bilinmeyen bir nesneye belirli bir kahramanın adını vermekten daha açıklayıcı olabilir.
2. Buluntu yerini sorun. Taş bugün müzede mi, açık hava düzenlemesinde mi, belgelenmiş eski konumunda mı? Günümüzde yan yana duran nesnelerin geçmişte de aynı sırayı oluşturduğunu ayrıca doğrulamak gerekir.
3. Çevresini okuyun. Kadraj yalnız tek taşı mı gösteriyor? Anma alanı, taş dizisi ve yazıtın konumu bir planla ilişkilendirilebiliyor mu? Dar bir fotoğraf, mekânsal düzeni dışarıda bırakmış olabilir.
4. Tarih ile kimliği ayrı kaydedin. Bir tarih aralığı verilmesi, temsil edilen kişinin adının bilindiğini göstermez. “Kağana ait olduğu düşünülen” gibi ifadelerdeki ihtimal payını kopyalarken silmeyin.
5. Yorumu kaynağına bağlayın. Düşman, ata, yönetici veya eşlikçi açıklaması kimin önerisi? Bir yazıt mı, kazı bulgusu mu, sonraki bir karşılaştırma mı dayanak gösteriliyor? Bunları aynı tür kanıt gibi sıralamayın.

Kendi notunuzu üç kısa satırda tutabilirsiniz: “Gördüğüm ayrıntı”, “kaynağın verdiği bilgi” ve “henüz bilmediğim şey”. Örneğin elde kap seçiliyorsa ilk satıra bunu yazmak yeterlidir. İkinci satıra ancak katalogda doğrulanan yer ve tarih eklenir; üçüncü satırda kişinin kimliği açık kalabilir. Bu, kesin bir teşhis yöntemi değil, acele bir hikâye kurmayı önleyen okuma alışkanlığıdır.

İyi bir açıklama bütün boşlukları doldurmak zorunda değildir. “Balbal mezar taşı mıdır?” sorusunun yanıtı bağlama bakmayı gerektirir; “Balbal her zaman öldürülen düşman mıdır?” sorusunda ise kaynak ile genelleme arasındaki mesafeyi korumalıyız. Taşın etkileyiciliği, ona kanıtlanmamış bir hayat öyküsü eklememize bağlı değildir. Daha geniş kaynak ve dönem ayrımı için Türk Mitolojisi Ana Rehberi üzerinden okumaya devam edebilirsiniz.

Kaynaklar ve okuma sınırı

1. Yılmaz, Anıl (2018). “Some Remarks on the Term Balbal of Ancient Turks / Gök Türklerin Balbal Terimi Üzerine Bazı Notlar”. Cihannüma 4/1, 1–18. İlgili yerler: s. 2–5, 9, 13–16. Makale kaydı · Tam metin.
2. Hayashi, Toshio (2012). “Change From Turkic Stone Statues to Mongolian Stone Statues / Türk Taş Heykelleri ve Moğol Taş Heykelleri”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten 60/1, 15–38. İlgili yerler: s. 15–19; s. 23, şekil 4–5. Makale kaydı · Tam metin.
3. Jisl, Lumír (1963). “Kül-Tegin Anıtında 1958'de Yapılan Arkeoloji Araştırmalarının Sonuçları”. Belleten 27/107, 387–410. İlgili yerler: s. 390–391 ve 399–402. Araştırma yılı 1958, yayın yılı 1963'tür. Yayıncının tam metni · PDF.
4. Ölmez, Mehmet (2016). “Ongi Yazıtı, Sorunlar ve Çözüm Önerileri”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten 64/1, 43–86. İlgili yerler: s. 44, 51, 53–54; O B 3 ve balbal üzerindeki kısa yazı. Türk Dil Kurumu tam metni.
5. Kara, Gülnar (2015). “Zhou Tarihi'nin Türkler Bölümü Üzerinde Metin Çalışması”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 4/3, 542–562. İlgili yer: s. 552, Zhou shu 50, 910:8–9. Makale kaydı · Tam metin.
6. Lakhayeva, Assel (2026). “Batı Göktürk Dönemi Taş Heykellerinde Tipolojik ve İkonografik Unsurlar (Jaysan Kült Alanı Materyalleri Örneğinde)”. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi 8/17, 471–490. Burada yalnız yayın kaydı ve özeti kullanıldı. Makale.
7. Sevin, Veli ve Aynur Özfırat (2001). “Hakkari Stelleri: Doğu Anadolu'da Savaşçı Çobanlar İlk Not”. Belleten 65/243, 501–518. Tarihleme tartışmasının seçilmiş pasajı kullanıldı; yazarların bütün köken önerileri benimsenmedi. Tam metin.
8. Çikolar, Eyüp (2026). “Türk Ölüm Adetleri ve Balbal Taş Geleneğinin Şahideler Üzerindeki Manevi İzleri”. Turcology Research 86, 514–528. Burada yalnız özetteki karşılaştırma amacı kullanıldı; erken dönem için bağımsız bir saha raporu sayılmadı. Makale.

Yazıt ve tarihî anlatılar belirtilen modern neşir ve çeviriler üzerinden değerlendirilmiştir. Bütün yazıtların, Çince kaynakların veya bibliyografyada anılan kitapların baştan sona incelendiği iddia edilmemektedir.