Kısa cevap
Tepegöz, Dede Korkut’un Basat anlatısında Oğuz topluluğunu tehdit eden tek gözlü, insan yiyen olağanüstü varlıktır. Basat’ın onunla mücadelesi, kuvvetin yanında bilgiye, dikkate ve kaçış yollarını bulmaya dayanır. Mağara, koyunlar ve yüzük bu mücadelede farklı işler görür. Yunan anlatısındaki Polyphemos ile benzerlikler ise iki hikâyenin aynı olduğu veya birinin ötekinden hangi yolla doğduğu sorusunu tek başına çözmez.
Bu yazıda önce anlatının izini bir neşrin sayfalarında süreceğiz; ardından karşılaştırmanın ve modern yorumların neyi açıklayabildiğine bakacağız. Böylece bir olayın metinde bulunmasıyla ona sonradan verilen anlamı birbirinden ayırmak mümkün olacak.
Tepegöz anlatısı Dede Korkut’un hangi kaydında yer alır?
Basat’ın Tepegöz’le mücadelesi, Dede Korkut Kitabı’nın Dresden nüshasındaki on iki anlatıdan sekizincisidir. Yaygın adı “Basat’ın Tepegöz’ü Öldürdüğü Boy”dur. İdris Kadıoğlu, Dresden başlıklarını incelediği çalışmasında burada boyı yerine toyı okunabileceğini tartışır. Yaygın ad ile yazma başlığının nasıl okunduğu ayrı konulardır.[2, s. 38]
Olay örgüsünü izlemek için Kilisli Muallim Rifat’ın 1332 [1916] tarihli Kitâb-ı Dede Korkud alâ Lisân-ı Tâife-i Oğuzân neşrinin basılı 120–131. sayfalarını kullanıyoruz. Başlangıç 120. sayfada, Basat’ın karşılaşması 125–126’da, yüzük sahnesi 127’de, sonuç ise 130–131’dedir. Bunlar neşrin basılı sayfa numaralarıdır; tarayıcıdaki PDF sayacı farklıdır.[1]
Bu ayrım küçük bir künye ayrıntısı gibi görünebilir. Oysa yazma, onu aktaran neşir ve bugün okunan açıklama ayrı kayıtlardır. 1916, hikâyenin ilk kez anlatıldığı yıl değildir. Aynı şekilde kahramanların yaşadığı zamanı, elimizdeki baskının tarihinden hesaplayamayız. Burada bütün Dede Korkut yazmalarını karşılaştırmak yerine, hangi metin üzerinden konuştuğumuzu belirliyoruz.
Basat ile Tepegöz nasıl karşı karşıya gelir?
Anlatı, bir kaçış sırasında ailesinden ayrı düşen Aruz’un küçük oğluyla açılır. Aslanın büyüttüğü çocuk yeniden ailesine getirilir; Dede Korkut ona Basat adını verir ve insanlarla yaşayışını düzenleyen öğütlerde bulunur. Basat’ın olağanüstü çocukluğu böylece hikâyenin başına yerleştirilir.[1, s. 120]
Tepegöz’ün ortaya çıkışı başka bir olay dizisidir. Sarı Çoban’ın peri kızına zor kullanmasıyla başlayan bölümde, peri Oğuz’un başına gelecek kötülüğü haber verir. Daha sonra bulunan tek gözlü varlığı Aruz yanına alır. Birlikte büyütülmek istenmeleri, Basat ile Tepegöz arasındaki bağı yalnızca son karşılaşmadan ibaret olmaktan çıkarır. Tepegöz çevresindekilere zarar verir; topluluktan uzaklaşır ve peri annesinin verdiği, kendisini silahlardan koruyan yüzükle donanır.[1, s. 121–122]
Oğuzların onunla mücadelesi ağır kayıplara yol açar. Sonunda Dede Korkut aracı olur; her gün iki insan ve beş yüz koyun verilmesi üzerinde anlaşılır. Yemek hazırlamak üzere iki kişi de onun yanına gönderilir. Metindeki bu düzen, topluluğun güvenliğe kavuştuğunu göstermez: bedeli her gün yeniden ödenen bir tehdit sürmektedir.[1, s. 122–123]
Seferden dönen Basat, bir kadının yardım isteğiyle bu durumdan haberdar olur. Kardeşinin de kaybedildiğini öğrenir. Yakınlarının ve Kazan’ın uyarılarına rağmen Tepegöz’e gitmeye karar verir. Karşısındaki yalnızca rastgele karşılaştığı bir dev değildir; yurdunu ve ailesini etkileyen felaketin kaynağıdır. Salahana kayasına vardığında attığı okların sonuç vermediğini görür.[1, s. 123–126]
Bu olay dizisinde kahramanlık, düşmandan daha güçlü olmakla baştan garanti edilmez. Basat’ın ilk bildiği yöntem işe yaramaz. Bundan sonraki hareketlerini, karşılaştığı engelin niteliğine göre değiştirmesi gerekir.
Mağara, koyunlar ve kaçış anlatıda ne iş görür?
Mağara, kaçış sırasında Basat’ın hareket alanını daraltan bir kapana dönüşür. Tepegöz önce Basat’ı yakalayıp çizmesinin içine koyar. Çizmeyi kesip çıkan Basat, oradaki iki kişiden Tepegöz’ün hangi noktadan yaralanabileceğini öğrenir. Devin gözünü etkisizleştirdikten sonra koyunların bulunduğu mağaraya atlar. Bu kez dışarı çıkmanın bir yolunu bulması gerekir.[1, s. 126]
Tepegöz girişe yerleşip hayvanları birer birer yoklayarak dışarı salar. Basat bir koçun derisine gizlenir. Tepegöz onun içeride olduğunu anladığında Basat sıyrılıp dışarı çıkmayı başarır. Buradaki kurtuluş, hayvanın kahramanı güvenle taşıdığı sakin bir geçiş değildir; ele geçirme girişiminden son anda sıyrılmadır.[1, s. 126–127]
Koyunların hikâyedeki görevi de değişmiştir. Daha önce Tepegöz’e verilmesi kararlaştırılan günlük bedelin parçasıyken, mağara bölümünde dışarı çıkışın imkânını oluştururlar. Aynı hayvan unsurunun bu iki yerde görünmesi, sahneleri birbirine bağlar. Bu, metindeki olayların yan yana okunmasından çıkan bir anlatı gözlemidir; koyunun bütün Türk anlatılarında değişmez bir simge taşıdığı iddiası değildir.
Üstelik mağaradan çıkış hikâyenin sonu olmaz. Yüzük, kümbet ve kılıçla bağlantılı yeni tehlikeler gelir. Basat’ın sağ kalması için tek bir başarılı hamle yetmez; önüne konan vaatleri ve düzenekleri de sınaması gerekir.[1, s. 127–128]
Yüzük motifi neden tartışmalıdır?
Yüzük önce peri annenin Tepegöz’e verdiği koruyucu nesne olarak görünür. Daha sonra Tepegöz aynı koruma vaadiyle Basat’a yüzüğü sunar. Bir düşmanın, kendisiyle savaşan kişiye silahlardan korunma imkânı vermesi açıklama gerektiren bir dönemeçtir.[1, s. 122, 127]
Kilisli neşrinin 127. sayfasında Basat yüzüğü alıp parmağına geçirir ve taktığını söyler. Tepegöz saldırınca Basat sıçrayarak uzaklaşır. Yüzük yeniden göründüğünde Tepegöz’ün ayağının altındadır. Metin, yüzüğün Basat’ın parmağından oraya nasıl geçtiğini açıklamaz.[1, s. 127]
Ece Yurtseven, yüzük bölümündeki bu güçlüğü önceki araştırmalarla birlikte tartışır ve onu Homeros’taki konukluk hediyesi fikri üzerinden açıklamayı önerir. Makalenin sonunda Basat’ın armağanı reddettiği yönünde bir yorum da geliştirir. Bunu neşirde doğrudan söylenmiş bir olay diye aktarmak doğru olmaz: neşirde alma ve takma ifadeleri vardır. Yurtseven’in açıklaması, bu ifadelerin ve sonraki dönüşün nasıl anlamlandırılabileceğine ilişkin öneridir.[3, s. 519–522]
Yüzük bu nedenle bir okuma deneyi sunar. Önce nesnenin nerede ortaya çıktığını, kime verildiğini ve hakkında ne söylendiğini kaydederiz. Ardından tutarsız görünen geçişi belirleriz. Sembolik açıklama bu ikinci aşamaya cevap verebilir; fakat ilk aşamadaki cümleleri sessizce değiştirmemelidir. Böyle bir yöntem, anlatının ilginç tarafını korurken belirsizliğini de görünür tutar.
Polyphemos benzerliği neyi gösterir, neyi kanıtlamaz?
Odysseia’nın dokuzuncu kitabında Odysseus ve arkadaşları, Polyphemos’un mağarasında sıkışır. Kaçışta koçlardan yararlanırlar; Odysseus kendisini bir koçun altına tutunarak gizler. Dev adını sorduğunda kullandığı “Kimse” hilesi de anlatının belirgin unsurlarındandır. Bu ayrıntılar Samuel Butler’ın çevirisinin ilgili bölümünde izlenebilir.[4]
Benzerlikleri karşılaştırırken her sahnenin nasıl işlediğine de bakmak gerekir:
| Öğe | Basat anlatısı | Odysseia IX |
|---|---|---|
| Karşılaşmanın çerçevesi | Oğuz topluluğundaki felaketi sona erdirme girişimi. | Yolculuk sırasında mağaraya giren bir grubun karşılaşması. |
| Hayvanlarla çıkış | Koç derisine gizlenme ve yakalanmaktan sıyrılma. | Koçların altında gizlenerek çıkma. |
| Sonuç | Mücadele sürer; Basat Tepegöz’ü öldürür. | Odysseus ve sağ kalanlar uzaklaşır; Polyphemos hayattadır. |
Tablodaki farklar, ortak motiflerin farklı olay örgülerinde yer alabildiğini gösterir. Tek gözlü dev, mağara ve hayvanlarla kaçış arasındaki yakınlık güçlü bir karşılaştırma konusudur. Fakat yalnız bunları sıralayarak aktarım yönünü, tarihini veya aracılarını belirleyemeyiz. Böyle bir köken savı, benzerliğin yanında ayrıca tarihsel bağlantı kanıtı gerektirir.
Karşılaştırma, iki kahramanı aynı kişi gibi okumak zorunda da değildir. Birinin topluluğuna dönmesiyle diğerinin süren deniz yolculuğu, kaçışın anlamını değiştirir. Sonuçları eşitlemeden benzer eylemlerin farklı anlatılarda nasıl yerleştirildiğini görmek mümkündür.[1, s. 130–131][4]
Modern yorumları anlatının kendisinden nasıl ayırırız?
Bir hikâye aynı olayları koruyarak farklı sorulara açılabilir. Kahramanın niçin mücadeleye girdiği, topluluğun hangi değerlerini taşıdığı veya karşısındaki varlığın neyi temsil ettiği üzerine okumalar bunun örnekleridir. Bu sorular yararlıdır; yanıtlarının hangi araştırmacının yaklaşımına dayandığını belirtmek de okura karşı sorumluluğumuzdur.
Kemal Çinko, Basat ile Odysseus’un mücadelelerini René Girard’ın mimetik arzu yaklaşımıyla karşılaştırır. Özellikle finallerdeki farkı açıklamaya çalışır. Mimetik arzu burada çalışmanın kullandığı kuramsal çerçevedir; Dede Korkut anlatıcısının kendi kavramı olarak sunulamaz.[5, öz ve s. 1197–1201]
Berat Samet Kahraman, makalesinin özetinde Basat, Tepegöz ve çobanı Jung’un yaklaşımıyla ele alır. Basat ile Tepegöz’e yüklediği bilinçdışı roller bu psikanalitik yorumun parçasıdır. Buradaki değerlendirme, yayıncının erişime açtığı özetle sınırlıdır.[6, öz]
Okurken üç soruyu ayrı tutabiliriz: Olay hangi sayfada anlatılıyor? İncelediğimiz iki anlatı hangi ayrıntılarda benziyor? Araştırmacı bu ayrıntıları hangi yöntemle açıklıyor? İlk soru metindeki tanığı bulur; ikincisi karşılaştırmayı kurar; üçüncüsü yorumu tartışmaya açar. Sonuncusuna verilen güçlü bir cevap, ilk ikisinin kaydını ortadan kaldırmaz.
Bu yaklaşım Tepegöz’ü yalnızca bir canavar tanımına indirgemeden okumayı sağlar. Başlangıçtaki aile bağını, topluluğun uğradığı kayıpları, Basat’ın değişen çözüm yollarını ve yüzükteki açıklık sorununu birlikte görebiliriz. Anlatının değeri, bütün düğümlerine tek bir köken veya simge karşılığı vermemize bağlı değildir.
Başka anlatılarda kaynak ve yorum ayrımını izlemek için Ergenekon’un farklı kaynaklardaki rollerine ve Alkarısı ile Albastı’nın bölgesel kayıtlarına bakabilirsiniz. Kavramları daha geniş bağlamda bulmak için Türk mitolojisi rehberi başlangıç noktasıdır.
